Louis XIV - Koning van Frankrijk (1643-1715)

Louis XIV - Koning van Frankrijk (1643-1715)

Koning van Frankrijk Lodewijk XIV, bijgenaamd "de Grote" of "de Zonnekoning", had de langste regeerperiode in de Franse geschiedenis (1643-1715). Bezorgd om de administratie en de economische structuren van zijn koninkrijk te moderniseren, schommelde zijn regering tussen successen en oorlogen die bijzonder lang waren en ruïneus voor de staatsfinanciën. Nadat Lodewijk XIV de zon als zijn embleem had gekozen, bracht hij het koninklijk absolutisme naar zijn hoogtepunt in een Frankrijk dat Europa schittert, ook op het gebied van kunst en letteren.

Louis XIV, kindkoning

1638: Frankrijk voert oorlog, Frankrijk lijdt honger, Frankrijk lijdt aan duizend wanorde, maar Frankrijk verheugt zich. Na 23 jaar mislukt huwelijk de koningin Anne van Oostenrijk is net op 5 september 1638 in Saint Germain bevallen van een kind, een zoon, een dolfijn. Niet voor niets geven we de kleine Louis Dieudonné de bijnaam "kind van het wonder ". Wonder tegelijk politiek: een teken van hoop in een conjunctuur van zeldzame ernst en een dynastiek wonder: het resultaat van een unie die lang verstoken was van liefde en aangetast door duistere wrok.

Het is een feit dat de ouders van de toekomstige koning Lodewijk XIV nauwelijks van elkaar houden. Lodewijk XIII lang voor zijn tijd door ziekte oud geworden, verwijt zijn vrouw dat ze in hart en nieren Spaans is gebleven en zich verzet tegen het beleid van zijn belangrijkste minister: de kardinaal van Richelieu. Anne van Oostenrijk, die zich aan het Franse hof altijd geïsoleerd en veracht heeft gevoeld, is inderdaad een van de belangrijkste tegenstanders van de kardinaal en heeft geen waardering voor het gezelschap van een echtgenoot die nooit heeft geweten hoe hij zijn gevoelens moet uiten.

Dit is wanneer het wonder plaatsvindt. De geboren Dauphin, deze koningin tot dan toe meer Spaans dan Frans, meer tegenstander dan vrouw van de staat, zal uit liefde voor haar zoon een van de meest fervente aanhangers worden van de Franse monarchie en het ontluikende absolutisme. Anne van Oostenrijk, niet verstoken van politiek verstand, begreep dat haar zoon alleen de hoop op stabiliteit voor het koninkrijk vertegenwoordigt. Het beschermen van haar zoon, wanneer bekend is dat haar vader in slechte gezondheid verkeert, is ook om zichzelf en haar toekomstige status als regentes te beschermen. In tegenstelling tot Lodewijk XIII zal de jonge Lodewijk XIV dus de onvoorwaardelijke liefde en steun van zijn moeder genieten.

De laatste jaren van de regering van Lodewijk XIII werden gekenmerkt door zowel de oorlog tegen de Habsburgers als door belangrijke ministeriële veranderingen. Richelieu stierf in december 1642, de koning vormde een nieuw regeringsteam waarin een zekere Jules Mazarin.

Een fascinerend personage dat deze Italiaanse kardinaal, wiens echte naam is Giulio MazariniGeboren in Abruzzo in 1602 uit een gezin waarvan de opkomst recent is (zijn vader was ingesprongen tot de agent van het koninkrijk Napels), een advocaat die door zijn opleiding eerst carrière maakte als officier in de legers van de paus. Nadat hij zich had onderscheiden door zijn formidabele intelligentie, werd hij een van de meest vooraanstaande diplomaten van de Heilige Vader. Hierdoor wordt deze knappe verfijnde man, die herhaaldelijk heeft geprobeerd oorlog tussen de katholieke machten van de Bourbons en de Habsburgers te voorkomen, gerekruteerd door zijn mentor: kardinaal Richelieu. De laatste zal hem zijn grijze eminentie maken en hem naturalisatie verlenen.

Mazarin is daarom a priori a "schepsel Van Richelieu, of zijn cliënt. Niettemin onderhoudt de knappe Jules, die zichzelf verschillende opties weet te sparen, uitstekende relaties met de koningin. Tussen de aanhangers van de oorlog tegen Spanje (dat wil zeggen de partij die rond Richelieu draait) en die van de vrede (waarvan de koningin een tijdfiguur was), treedt Mazarin op als tussenpersoon. En verder dan de politieke manoeuvres is er een zekere aantrekkingskracht tussen Anne en Jules ...

Nu het lange bewind van Lodewijk XIII ten einde loopt, terwijl de voormalige tegenstanders van Richelieu geleidelijk terugkeren naar de rechtbank, leeft de jonge Louis Dieudonné zijn eerste jaren. Vaak bang gemaakt door zijn vader (die er erg boos over is), onderhoudt de kleine dolfijn daarentegen een hechte band met zijn moeder. Het moet gezegd worden dat ze goed voor hem zorgt en de gelegenheid niet voorbij laat gaan om hem sterke morele waarden bij te brengen.

Anne, waardig erfgename van haar grootvader Karel V, heeft grote ambities voor haar zoon, die ze nu al ziet als soeverein met onverdeeld gezag. De jonge Lodewijk leert daarom heel snel zijn rang te situeren en diegenen te verachten die hem zouden kunnen uitdagen. De koningin die in haar tijd de bondgenoot van deze was "Super goed 'Zo jaloers op het gezag van de vorsten is voor zijn zoon hun ergste vijand geworden.

Deze autoritaire en centraliserende opvatting van de monarchie past alleen bij de kleine Louis, die een zekere trots toont. Niettemin wordt van hem gezegd dat hij een gracieus, serieus kind is (het wordt soms te serieus gezegd) dat zichzelf kan beheersen. Hij onderhoudt een serene relatie met zijn jongere broer: Philippe toekomstige hertog van Orleans.

Het regentschap van Anne van Oostenrijk

Op 14 mei 1643 stierf Lodewijk XIII, deze vader die zijn zoon zo bang maakte, aan het einde van een lange doodsstrijd. "De koning is dood, lang leve de koning. Voor de Greats, voor alle tegenstanders van Richelieu's beleid, lijkt het tijd voor wraak. Groot zal hun teleurstelling zijn, Anne van Oostenrijk, nu regentes, zal op haar eigen manier het beleid van haar overleden echtgenoot en de kardinaal voortzetten.

Na vlot te hebben gemanoeuvreerd met het Parlement, ooit gekleineerd door Richelieu, benoemde Anne Jules Mazarin tot eerste minister. Het is het begin van een politiek echtpaar dat de geschiedenis van Frankrijk heeft getekend. Jules en Anne hebben veel gemeen, ook dat ze beiden buitenlanders zijn van geboorte.

De toekomst van het koninkrijk Frankrijk is dus in handen van een Spanjaard en een Italiaan die dezelfde ambitie delen: het gezag van de jonge Lodewijk XIV beschermen en behouden. Als ze zeker geen minnaars waren (het zou verkeerd zijn om de kracht van de morele en religieuze code van de koningin te onderschatten) vullen Anne van Oostenrijk en Mazarin elkaar op bewonderenswaardige wijze aan. Naar de wil en onstuimigheid van de regent bracht Mazarin zijn subtiliteit en diplomatieke vaardigheden.

Het begin van het regentschap lijkt voor veel Fransen een gezegende periode. Vijf dagen na de dood van de koning werden de Franse troepen onder leiding van de Hertog van Enghien (Louis II van Condé) behaalde een klinkende overwinning op de Spanjaarden op Rocroi. Het koninkrijk is nu veilig voor een invasie. De sfeer van samenzwering, achterdocht en onderdrukking van de Richelieu-jaren wordt gevolgd door een sfeer van "vrijheid". De Groten geloven oprecht dat hun tijd is gekomen en hopen op een terugkeer naar een evenwichtige monarchie, waar de vorst de facto zijn gezag zou delen met de adel.

Het zal niet lang duren voordat ze beseffen dat de politieke agenda van Anne van Oostenrijk in strijd is met hun opvattingen. Al snel begonnen de eerste samenzweringen tegen de regent en de kardinaal. Mazarin, die door velen als zwak werd beschouwd, aarzelt niet om deze ongeregeldheden te onderdrukken en een tijdlang lijkt de rust te zijn teruggekeerd. De situatie in het koninkrijk belooft echter niet veel goeds. De oorlog blijft enorme sommen geld opslokken, de belastingdruk put het platteland uit, dat vaak in opstand komt, schulden en corruptie worden wijdverbreid.

Het moet gezegd worden dat Frankrijk in die tijd nog een cliëntelistische samenleving was waar de vorst geen echt bestuur had. Of het nu gaat om het innen van belastingen, het onderhoud van de infrastructuur, het voeren van oorlog, hij moet zijn toevlucht nemen tot de grote adel of tot ambtsdragers die vaak hun eigen belangen boven die van de koning stellen. Aan de andere kant bevordert de structurele zwakte van het oude belastingstelsel van het regime speculatie en de opkomst van "mensen financieren Met formidabele kracht.

Op sociaal en politiek vlak is het koninkrijk Frankrijk dus verdeeld, gefragmenteerd. The Great vertrouwen op hun cliënteel die zelf cliënteel vormt van lagere rangen met wisselende loyaliteit. Tegelijkertijd spelen ambtsdragers en parlementsleden hun eigen soms chaotische politieke partituur. Ten slotte verzamelde het volk, zeer divers, van de burgerij van Parijs tot de boeren van Cantal verschillende facties op de wil van de 'populaire emoties »(Rellen, opstanden).

Ze delen echter allemaal verward dit verlangen om het koninkrijk terug te brengen op het "rechte pad", dat van een monarchie die wordt getemperd door tussenorganen, verstoken van permanente fiscale druk. Dit "eerste liberalisme", in tegenstelling tot de ontluikende "absolute" monarchie, droomt van een terugkeer naar een gouden eeuw die uiteindelijk nooit zal hebben bestaan. Tussen deze droom en de versterking van de Bourbon-monarchie is er een tegenstelling die alleen door confrontatie kan worden opgelost.

Maar de jonge koning staat ver verwijderd van deze politieke overwegingen. Zoals gebruikelijk opgevoed door vrouwen tot de leeftijd van zeven, betreedt hij vervolgens de mannenwereld. Zijn opleiding werd aan Mazarin toevertrouwd. Deze opleiding zal netjes en solide zijn. Louis leert Latijn, ethiek, maar ook geschiedenis, wiskunde en Italiaans. De Child King is echter geen leergierige student en geeft de voorkeur aan veel andere activiteiten.

Net als zijn vader is hij in de eerste plaats een liefhebber van lichaamsbeweging. Jagen, paardrijden, schermen en oorlogsspelletjes accentueren zijn dagelijks leven. Maar hij is ook een jongen met een grote artistieke gevoeligheid. Als hij niet schittert op gitaar of luit, is hij een uitstekende danser. De koning danst keer op keer en koestert een grenzeloze liefde voor de balletkunst.

De Fronde, de oorsprong van het Zonnekoningproject

De zorgeloze jeugd van deze danskoning zal nauwelijks duren. Hij zal zich met een heel ander soort ballet moeten bezighouden. De Fronde, deze opstand die al jaren aan de gang is, staat op ontploffen. Dit evenement dat Jean-Christophe Petifils Gekwalificeerd voor "grootste Franse politieke ramp van de 17e eeuwth eeuw »Zal ​​een aanzienlijke impact hebben op de politieke rijping van Lodewijk XIV. De Sling begrijpen is het project van de Zonnekoning begrijpen.

De Fronde deze naam roept eerst een kinderspel op, een kinderlijke en frivole bezigheid. Het is frivool en er moet worden opgemerkt dat het geen richtinggevend idee, een duidelijke lijn biedt. Bovendien is er geen Fronde maar Foundations. Deze typische barokke stroming (en) bieden (en) een chaotisch spektakel waar ruzies en passies evenzeer tellen als politieke berekeningen. Dit is niet de generale repetitie van de revolutie van 1789, maar de laatste akte van een middeleeuws toneelstuk.

Zoals we hebben gezien, druist de politieke lijn van Anne van Oostenrijk en Mazarin in tegen de wensen van verschillende spelers in de Ancien Régime-samenleving. Als de grote, de tweede adel, waar parlementen vaak uiteenlopende belangen hebben, kunnen ze zich in hun verzet tegen het ontluikende absolutisme bevinden. Aan deze interne oppositie wordt de druk van de oorlog gecombineerd en vakkundig aangewakkerd door Spanje.

Aan het begin van 1648 was Parijs in rep en roer. Het parlement en de bourgeoisie van de stad zijn verontwaardigd over de manoeuvres van Mazarin. De kardinaal-minister die ernaar verlangt de koninklijke schatkist aan te vullen, vermenigvuldigt de verkoop van nieuwe ambten die de waarde van die van parlementariërs devalueert. Aan de andere kant verhoogt het de belastingdruk op parlementariërs en de Parijse bourgeoisie die tot dan toe weinig belasting betaalden.

Als gevolg hiervan weigert het Parlement verschillende belastingverordeningen in te dienen en is het van plan een confrontatie tegen Mazarin te voeren. De regent, die zich persoonlijk vernederd voelde, moet echter belangrijke concessies aanvaarden om een ​​opstand in Parijs te voorkomen. In april zullen de soevereine rechtbanken zich zelfs sterk genoeg voelen om de monarchie een handvest van zevenentwintig artikelen op te leggen waarin het Parlement als juridisch tegenwicht wordt ingesteld.

De regent en Mazarin lijken het spel te hebben verloren, maar proberen eigenlijk gewoon tijd te winnen. Op 21 augustus behaalde Louis II de Condé opnieuw een overwinning tegen de Spanjaarden in Lens. Zijn leger is dus vrij om een ​​mogelijke opstand neer te slaan. Mazarin profiteert van de viering van deze overwinning om verschillende leiders van de parlementaire Fronde te arresteren. Deze arrestaties veroorzaken onmiddellijk ernstige rellen en de stad barst van de honderden barricades.

De regent die zich eerst onopvallend moest houden, begrijpt dat de koninklijke familie overgeleverd is aan de relschoppers die de gewapende vleugel van het parlement zijn. Begin september dwong ze haar kinderen en Mazarin om Parijs te verlaten, waarna ze zich bij hen voegde terwijl ze de troepen van Condé naar de hoofdstad terughaalde. Bij dit nieuws staat Parijs weer op en Anne van Oostenrijk, die een burgeroorlog wil vermijden, vertrouwt Condé de missie toe om met de rebellen te onderhandelen. Er is eindelijk een akkoord bereikt, Mazarin en de regent moesten opnieuw doen alsof ze capituleerden ondanks de eisen van het parlement.

De kleine koning die pas tien jaar oud is, begrijpt misschien niet de complexiteit van de situatie, maar hij begrijpt twee dingen. Ten eerste: parlementariërs vormen een belemmering voor het goed functioneren van de monarchie, twee: de prins de Condé heeft enorm geprofiteerd van de crisis. Deze ambitieuze prins, een van de beste generaals van zijn tijd, heeft niets dan minachting voor de jonge koning. Conde zou zichzelf zien als een luitenant-generaal van het koninkrijk, in ieder geval voor het ogenblik weet hij dat hij onmisbaar is voor de regent.

De overeenkomst tussen het Parlement en de monarchie (zei Saint Germain-akkoord) was gedoemd te breken. De troepen van Condé (in werkelijkheid Duitse huursoldaten) bleven gestationeerd in Ile de France en de koningin droomde er alleen maar van om weer te vluchten. Anne van Oostenrijk, die als eerste de verzoenende en martelende strategie van Mazarin steunde, kwam tot de conclusie dat alleen een confrontatie het gezag kan redden dat ze haar zoon wil nalaten.

In de nacht van 5 op 6 januari 1649 verliet de koninklijke familie Parijs in het grootste geheim voor Saint Germain en Laye. Terwijl het parlement Mazarin veroordeelt tot verbanning, belegeren de troepen van Condé de hoofdstad. Voor hem gaven de rebellen het bevel aan zijn eigen broer de Prins van Conti. Conti is niet de enige "Hoog Waar de rebellen op kunnen rekenen. Behalve zijn zus de Hertogin van Longuevillevinden we naast de slingeraars de Hertogen van Elbeuf, van Beaufort, de Prins van Marcillac... kortom, de elite van de adel van Frankrijk.

Hoe dan ook, Condé behoudt het initiatief en verslaat alle pogingen van de rebellen om het beleg te doorbreken. Zelfs de troepen van de burggraaf van Turenne (toen aan het hoofd van het beste Franse leger), een tijdlang aan de kant van de Fronde doorgebracht, worden verslagen, omdat hun loyaliteit door Mazarin tegen een goudprijs is gekocht.

Toch vindt de kardinaal dat het conflict niet te lang mag duren. Hij weet dat de Frondeurs Spaanse steun genieten en dat Frankrijk zich de luxe van een burgeroorlog niet kan veroorloven. Aan de andere kant moedigt nieuws uit Engeland over de executie van koning Charles I hem aan om een ​​onderhandelde oplossing te zoeken. Dus nogmaals een zwak compromis (de vrede van St. Germain) is gesigneerd op 1eh April 1649 (sic.)

Condé tegen Mazarin

In ruil voor het herroepen van Mazarin's verbod op verbanning, hebben de rebellen allemaal amnestie gekregen en zijn ze daarom vrij om hun samenzweringen te hervatten. Alleen Condé komt gesterkt uit deze crisis, die hem de machtigste prins van Frankrijk maakte. Een kracht waarvan hij wil genieten en ongehinderd.

Hij doet zich daarom voor als een rivaal van Mazarin, die Anne van Oostenrijk weigert te verloochenen. Het is daarom logisch dat Condé geleidelijk de Frondeurs nadert wiens leiders niemand minder zijn dan zijn broer en zus! Op 18 januari 1650 werden, ter gelegenheid van een koninklijk concilie, Condé, zijn broer de prins de Conti en de hertog van Longueville (di Condé's zwager) gearresteerd op bevel van de regent. Anne van Oostenrijk heeft opnieuw besloten tot confrontatie ... de gevolgen zullen catastrofaal zijn. De arrestatie van de vorsten zal inderdaad de opstand van hun clientèle in de provincies uitlokken.

De hertogin van Longueville destabiliseert Normandië, Turenne beroert het noorden van Frankrijk (met steun van Spanje), het westen is onderhevig aan de invloed van de hertogen van Bouillon en de prins van Marsillac, Bordeaux komt in opstand. De verslechterende militaire en fiscale situatie in het koninkrijk dwingt Mazarin om opnieuw een compromis voor vrede te sluiten. Om met de rebellen te onderhandelen, nam de kardinaal dit keer zijn toevlucht tot de dienst van Gaston d'Orléans de oom van de koning ... grote fout.

In feite koestert Gaston d'Orléans, nog zo weinig geïnspireerd door politieke kwesties, een zekere sympathie voor de rebellen. Hij zal daarom geleidelijk aan hun stellingen steunen en op 2 februari 1651 riep hij zich openlijk uit tegen Mazarin, de ultieme wraak op Richelieu's erfgenaam. Gaston werd toen gesteund door het parlement van Parijs en door klanten van de Grote. Mazarin is lange tijd het onderwerp geweest van een ongekende lastercampagne (de beroemde Mazarinades) ziet zijn redding alleen tijdens de vlucht en zoekt zijn toevlucht in Duitsland. De regent en de jonge koning worden gegijzeld door de Frondeurs.

In de nacht van 9 op 10 februari 1651 werd het Palais Royal overgenomen door de rebellen. Ze geloofden (terecht) dat Anna van Oostenrijk ook zou vluchten. Om een ​​rel te vermijden, zal de koningin gedwongen worden de mensen de kamer van de jonge Lodewijk XIV, die doet alsof hij slaapt, binnen te laten paraderen. Tragische en vernederende nacht die de Zonnekoning voor altijd zal kenmerken.

1651 zou echter een glorieus jaar moeten worden voor deze jonge koning met een prettige lichaamsbouw en knappe aanwezigheid. In feite is het op 13-jarige leeftijd dat, volgens de gewoonte, de koningen van Frankrijk volwassen worden. Maar wanneer hij door deze stralende 7 september officieel het hoofd van het koninkrijk inneemt, is hij nog lang niet in staat om te regeren.

Het land wordt in feite geregeerd door het echtpaar Anne van Oostenrijk-Mazarin, via constante en hartstochtelijke correspondentie. Maar er heerst onrust, de prinsen die zich aan het verscheuren zijn, hebben ook ruzie met de parlementariërs en het vooruitzicht op een bijeenkomst van de Staten-Generaal verstoort de situatie nog meer.

Condé, die er eindelijk genoeg van had zijn tijd af te wachten, besloot een overeenkomst te sluiten met Spanje om zijn overname te financieren. Aan het begin van de herfst van 1651 hadden we dus een koninkrijk verdeeld tussen een koninklijk kamp (Anna van Oostenrijk, Lodewijk XIV en Mazarin keerden spoedig terug uit ballingschap), een parlementair kamp (met Gaston d'Orléans aan het hoofd ...) en dat door Condé. De burgeroorlog die nooit helemaal is afgelopen, wordt hervat. De koninklijke troepen die nu kunnen rekenen op de diensten van Turenne (beslist boos op zijn rivalen van de Condé-familie) gaan een hevig duel aan met het Condeïsche leger en verwoesten het Ile de France.

Uiteindelijk, zonder opties, hielp Condé door Gastons dochter van Orléans la Hertogin van Montpensier slaagt erin onderdak te vinden in Parijs. Toen hij besloot om rekeningen te schikken met de parlementariërs, deed hij de stad terreur heersen. Door dit beleid verloor hij alle steun van de notabelen en werd hij gedwongen om Frankrijk te ontvluchten naar Brussel, waar hij zich voortaan in dienst van Spanje zou stellen.

Lessen uit de Fronde voor Lodewijk XIV

Op 21 oktober 1652 keerde Lodewijk XIV terug naar Parijs. De hoofdstad die hij 13 maanden eerder had verlaten, verwelkomde hem triomfantelijk. Paris de brutale, Paris de rebel, Paris de rebelse walgt eindelijk van zijn eigen opstand en werpt zich aan de voeten van de overwinnaar. Net als de rest van het koninkrijk streeft ze alleen naar het herstel van orde en vrede. De Fronde, deze waanzinnige burgeroorlog zal daarom geen zin hebben gediend.

Maar wat een ramp voor het koninkrijk Frankrijk! Ruïnes van overheidsfinanciën, hongersnoden, allerlei verwoestingen ... de Franse bevolking is gegroeid van 20 naar 18 miljoen inwoners. De jonge koning die angst, vlucht en vernedering heeft gekend, is zich terdege bewust van de ernst van de situatie. Zo'n ervaring kon zijn afschuw van insubordinatie en zijn dorst naar verenigde, absolute macht alleen maar versterken. Uit deze opstand van sociale lichamen, uit deze hectische en chaotische agitatie van de prinsen, uit deze triomf van bekrompenheid en ruggengraatloosheid, trok Lodewijk XIV een formidabele les. Hij zal een koning van orde zijn ... of hij zal het niet zijn.

De triomfantelijke terugkeer vanLodewijk XIV in de hoofdstad van 1652 mag ons echter niet doen vergeten dat het beleid van het land grotendeels dezelfde blijft als Mazarin. Tussen 1653 en 1660 zal deze laatste (samen met de koning en zijn moeder) trachten de eventueel nog bestaande gisting van betwisting van de koninklijke macht geleidelijk te onderdrukken. Niettemin waar Richelieu de sterke weg zou hebben gebruikt, geeft zijn opvolger de voorkeur aan kronkelige manoeuvres.

Zo maakt de Italiaanse kardinaal, een kenner van public relations, perfect gebruik van Louis 'talent voor vertegenwoordiging. De koning, wiens aanwezigheid indruk maakt, wordt vaak getoond aan het volk, aan de legers, aan de ambassadeurs, alles volgens een zorgvuldig doordacht plan. Louis, wiens autoritaire karakter we kennen, begrijpt dat hij in de politiek nog steeds de leerling is van zijn prestigieuze minister en wijdt zich met grote gratie aan deze 'communicatiecampagne' (om in het anachronisme te vervallen) die met grote klappen van balletten en triomfantelijke inzendingen.

Mazarin's triomf

Tegelijk met deze onderneming van verleiding neigt Mazarin ertoe de macht van de monarchie over de provincies te versterken. Zo generaliseerde hij het systeem van intendancy en onderwierp hij de ambtsdragers in de provincies aan strengere controle. Het was ook tijdens deze jaren dat de kardinaal-minister zijn eigen klantenkring versterkte en daarmee die van de Grote verzwakte.

Naast deze bevestiging van de centrale autoriteit jegens de provincies (die niet zonder weerstand was), werkt Mazarin aan het herstellen van de fiscale situatie van het koninkrijk, die door de Fronde was beschadigd. Het is duidelijk dat dit hand in hand gaat met een beleid van persoonlijke verrijking zonder precedent in Europa. In deze tijden maakt men nauwelijks onderscheid tussen de fortuinen van de heersers en de schatkist van de staat en maakt Mazarin misbruik van deze verwarring. Altijd overgeleverd aan schande, legde hij een ware speculatieve razernij aan de dag en vergaarde een enorm fortuin. In deze onderneming wordt hij op bewonderenswaardige wijze bijgestaan ​​door zijn rentmeesterJean Baptiste Colbert, beloofde een mooie toekomst.

De laatste uitdaging waar Mazarin voor staat, die van het jansenisme: religieuze doctrine die de relatie tussen goddelijke genade en menselijke vrijheid diep in twijfel trekt. Zonder verder in te gaan op theologische details, kunnen we specificeren dat het jansenisme zeer succesvol is in Frankrijk, vooral binnen verschillende kloostergemeenschappen, waaronder de beroemde abdij vanKoninklijke haven. De jansenisten stellen door hun gehechtheid aan gewetensvrijheid en hun veeleisende moraal verraderlijk gehoorzaamheid aan gevestigde machten in vraag. Om deze reden moeten ze zowel de vijandigheid van de paus als de monarchie onder ogen zien, wat hen veel steun zal opleveren binnen zowel Gallicanen als tegenstanders van de absolute monarchie.

Het was in deze jaren dat Mazarin zich probeerde op te dringen tegenover sociale elementen (parlementen, provinciale ambtsdragers, jansenistische kringen) die de opmars van koninklijk absolutisme vertraagden dat Lodewijk XIV het beroep van koning echt leerde. Deze jonge man is niet erg intellectueel. Hij toont eerder een trage en methodische geest, wat met name wordt verklaard door zijn voorliefde voor verhulling. Louis blijft de koning van dramatische gebeurtenissen, wat betekent dat de mensen om hem heen angstig opletten voor al zijn reacties.

Raadselachtige Sfinx wiens favoriete antwoord is "ik zal zien Hij spreekt weinig en handelt vaak pragmatisch. Desalniettemin kennen we hem emotionele uitbarstingen en een constant verlangen om te behagen.Ten slotte geniet hij, net als zijn vader, erg verlegen van de rol van een onbewogen vorst, die soms behoorlijk verwijderd is van zijn persoonlijke persoonlijkheid.

Een vraag die ons natuurlijk bij die van zijn liefdes brengt. Louis wordt voortdurend geconfronteerd met de verleiding door de kenmerken van de hofsamenleving en geeft daar soms aan toe. Zijn eerste grote emotie blijft Marie Mancini, een nicht van Mazarin die hij in 1658 ontmoette. De jonge Italiaan is een fascinerende persoonlijkheid, gecultiveerd en begiftigd met een scherpe geest. Gepassioneerd door kunst en muziek, zal ze op deze gebieden een duidelijke invloed op Louis hebben.

De passie die Marie Mancini en Louis verenigt, dwarsboomt echter het Europese beleid van Mazarin en Anne van Oostenrijk. Laten we niet vergeten dat de oorlog tegen Spanje voortduurt en dat het de hoogste tijd is om er een einde aan te maken. Met de schitterende overwinning van Turenne op deSlag om de duinen (14 juni 1658) over het Spaanse leger van Condé, was Vlaanderen overgeleverd aan de Franse troepen. Maar hier is het dan: het geld raakt weer op en de rivaliteit met Engeland en de Verenigde Provinciën (Nederland) neemt al toe. De Frans-Spaanse vrede gaat, volgens de gewoonte van die tijd, door een dynastiek huwelijk tussen Louis en de Infanta van Spanje:Marie Therese.

Terwijl de vredesonderhandelingen in Madrid in Parijs worden voortgezet, beleeft Louis zijn romance met Marie, die daarom een ​​onevenredige ambitie toont. De Italiaan zou zichzelf als koningin zien en tussen zijn liefde voor haar en de behoeften van de tijd in, Louis aarzelt, vaak toegegeven aan de grillen van zijn geliefde. De rede en druk van Mazarin en Anne van Oostenrijk zullen winnen en de koning stemt ermee in om met Marie-Thérèse te trouwen.

Dit huwelijk en de beroemdeVerdrag van de Pyreneeën die ermee gepaard gaat, vormt zonder twijfel de triomf van Mazarin. Frankrijk komt hierdoor versterkt tevoorschijn en krijgt Roussillon, een deel van Cerdagne en Artois; evenals verschillende bolwerken en concessies van de hertog van Lotharingen, wiens staatscontrole van strategische waarde is voor het behoud van de Franse aanwezigheid in de Elzas.

Er mag echter niet worden geconcludeerd dat deze vrede blijvend moest zijn. Het huwelijk van Marie-Thérèse ging gepaard met de betaling van een bruidsschat van 500.000 gouden kronen, die Spanje niet kan betalen. Er is een Casus-Belli in de maak. In elk geval verwelkomde Parijs in augustus 1660 de koninklijke echtgenoten ter gelegenheid van een triomf die de populariteit van Louis en de versterking van het koninklijk gezag kenmerkte.

We kunnen niet zeggen dat de koning verliefd was op zijn vrouw, maar deze is onfeilbaar trouw en erg verliefd op haar man. Lodewijk XIV beleefde zijn scheiding van Marie Mancini pijnlijk, maar hij trok niettemin een essentiële politieke les: een koning kan zijn gevoelens niet boven de rede van de staat stellen. We zullen hem nooit betrappen op het tonen van zichzelf onderworpen aan de grillen van een vrouw, hoe fascinerend ze ook is.

Colbert tegen Fouquet

Op 9 maart 1661 stierf kardinaal Mazarin op het hoogtepunt van zijn macht aan een langdurige ziekte. De publieke opinie zal niet rouwen om iemand die in zijn laatste maanden heeft getoond despotischer en corrupter te zijn dan ooit, ondanks de enorme diensten die hij aan het koninkrijk heeft bewezen.

Na de dood van Mazarin wordt Lodewijk XIV volledig koning. Velen wilden daarin het begin zien van zijn "persoonlijke regering" ... Het is volkomen terecht dat de koning innoveert door de post van premier af te schaffen (het is zelfs zijn eerste beslissing) en door officieel de gang van zaken te verzekeren, tot ieders verbazing. . Hij is echter nog relatief onervaren en moet zijn gezag doen gelden. Om dit te doen, is het noodzakelijk dat hij zijn begin van de regering symbolisch markeert door een breuk met het Mazarin-tijdperk, en zoals vaak vereist deze breuk een slachtoffer: het zal zijnNicolas Fouquet.

Op 46-jarige leeftijd was deze nakomeling van een prestigieuze kledingfamilie (die zelfs een voorouder van de koning van Schotland had uitgevonden ...) een sleutelfiguur in het Franse politieke systeem. IJverige agent van de monarchie tijdens de Fronde (hij was toen procureur-generaal van het parlement), in 1653 werd hij Mazarin's inspecteur van financiën. Hij was dan ook een van de essentiële spelers in het Franse fiscale en financiële beleid tussen 1653-1661. Hij is goed geïntroduceerd in de kringen van speculanten en makelaars en zal erin slagen het koninkrijk financieel te laten overleven (een prestatie) ten koste van vaak twijfelachtige manoeuvres.

Net als Mazarin verzuimde hij niet om van zijn status gebruik te maken om zichzelf te verrijken en verviel hij al snel in corruptie (wat destijds wijdverbreid was). Een briljante geest, Fouquet is een gecultiveerde beschermheer die niet aarzelt om de grootste artiesten te sponsoren (ScarronMoliereFonteinDe VauxDe bruine enDe onze voor de meest bekende) en vooral om zijn succes te tonen. Een succes dat net zo brutaal is als het prachtige kasteel vanVaux-le-Vicomte… Een succes dat hem veel jaloezie opleverde.

Fouquet ergert zich inderdaad aan zijn vele veroveringen en zijn opzichtige manier van leven (wat ook een noodzaak is voor zijn functie) en telt al snel vele vijanden waaronder op de voorgrond: Jean Baptiste Colbert.

We hebben vaak een portret gemaakt van de vertrouwde man van Mazarin in strijd met dat van Fouquet. A l’exubérance et la prodigalité du surintendant on a opposé la sobriété et la rigueur de cet « homme de marbre », le « Nord » comme le surnommaitMme de Sévigné. Ce serait pourtant oublier que tout comme son rival, Colbert est un représentant typique du système mis en place par Mazarin. Contrairement à l’image que voulurent donner de lui les historiens radicaux de la IIIème République, il n’est pas réellement un exemple de probité.

Mais Colbert a pour lui de maitriser mieux que personne les rouages des montages financiers de l’ère Mazarin. Il dispose d’une connaissance très étendue des diverses manœuvres de son rival, qui a eu la grande maladresse de faire armer plusieurs places fortes par excès de prudence. Enfin Colbert en technocrate zélé et fidèle a su obtenir l’attention et l’estime du Roi.

Dans son testament Mazarin avait mis en garde Louis XIV contre le surintendant, qui bien que compétent lui semblait trop ambitieux. Le Roi en pris bonne note et chargea Colbert, nommé intendant des Finances, de se pencher sur les affaires de Fouquet. Au-delà de la rivalité de personnes, on notera que les deux ministres s’opposaient sur la méthode à employer quant à la conduite des affaires. Colbert en esprit méthodique penchait pour une rationalisation du fonctionnement de l’état, ce qui était du goût du Roi inquiété par les expédients dont Fouquet était coutumier.

Des investigations de Colbert résulteront une cabale, faite de sombres manœuvres politiques et juridiques qui aboutiront à la chute du flamboyant surintendant. Au terme de nombreuses péripéties et d’un procès politique truqué de 3 ans, Fouquet sera reconnu coupable de péculat (détournement de fonds publics) et condamné au bannissement en décembre 1664. Il sera conduit au donjon de Pignerol où il mourra quinze ans plus tard.

Avec la chute de Fouquet et de son clan, Louis XIV a mis à bas de manière publique et retentissante l’un des symboles du système politico-financier mis en place sous Mazarin. Cette rupture radicale a pour effet de lui donner les coudées franches pour réformer le fonctionnement de l’état monarchique. C’est là un « coup de majesté » qui a valeur de symbole et ce malgré les oppositions qu’il put soulever dans le pays.

Fouquet déchu, Colbert nommé Contrôleur général des Finances semble à priori triompher. Il est ainsi chargé du développement économique de la France et possède une grande marge de manœuvre pour mettre en place sa politique. Sa clientèle et son clan occupent des une place importante à tous les niveaux du royaume.

Néanmoins Louis XIV prend bien garde de ne pas lui laisser trop de pouvoir. Voulant rompre avec la domination d’un seul ministre initiée par Richelieu, il favorise l’émergence d’un clan rival de celui de Colbert : Les Tellier-Louvois. Cette famille sera au cœur du développement militaire français de l’époque, Colbert se réservant l’expansion navale et coloniale. Le Roi Soleil avait fait sienne cette maxime : « Diviser pour mieux régner ».

De la Guerre de Dévolution à la Guerre de Hollande

On aurait pu penser que le royaume désormais mûr pour des réformes politiques de grande ampleur, Louis se serait contenté du statu quo sur le plan européen. C’était sous estimer le désir ardent de s’illustrer du jeune Roi.

De plus si Louis XIV, ne recherche pas à mettre en place une monarchie universelle (le thème solaire qui lui est associé, ayant plus vocation de propagande interne) il n’en est pas moins conscient de la fragilité de la situation géopolitique de la France. Cette dernière est toujours à la merci d’invasions (notamment au nord et à l’est) il est donc essentiel d’obtenir des frontières plus aisément défendables (le fameux pré carré). De telles prétentions couplées à l’imprévisibilité du Roi effraient l’Europe. Face à une Espagne déclinante et à un Saint-Empire plus divisé que jamais, la France première puissance démographique d’Europe fait figure d’ogre.

A la mort du roi d'Espagne Philippe IV en septembre 1665, Louis XIV réclame à Madrid au nom de son épouse divers places de l’actuelle Belgique ainsi que la Franche-Comté. Il s’agit là de territoires censés compenser la dot qui ne fut jamais versée après son mariage avec l’Infante Marie-Thérèse. Le Roi de France habilla ses revendications d’un principe juridique (douteux) dit « droit de dévolution. » Lorsque les exigences françaises furent rejetées par l’Espagne en mai 1667, Louis XIV se mit immédiatement en campagne.

On constatera que cette guerre fut habilement préparée par Le Tellier (assisté de son jeune fils, le marquis de Louvois). La France qui profite alors des premières retombées économiques du volontarisme économique Colbertien, peut consentir un grand effort financier pour sa préparation militaire. En plus d’aligner des armées nombreuses et bien pourvues, elle dispose d’excellents chefs tels que Turenne et Condé. Avec la marine renaissant sous l’impulsion de Colbert, le royaume possède le premier et meilleur outil militaire d’Europe.

Cette guerre sera pour l’époque une guerre éclair. Commencée en mai 1667 elle s’achève à peine un an plus tard au traité d’Aix la Chapelle. Louis XIV qui a participé personnellement aux campagnes (et mis plusieurs fois sa vie en danger au point d’excéder Turenne) n’a cependant pas obtenu la victoire qu’il souhaitait. Certes il parvient à annexer de nombreuses places au nord (bientôt fortifiées par Vauban), mais la frontière en résultant est encore difficilement défendable.

Le Roi de France a été opté pour la modération notamment parce qu’il estime que l’effondrement final de l’Espagne n’est plus qu’une question d’années. En effet l’héritier de Philippe IV : Charles II est un être chétif et maladif, affligé d’un nombre impressionnant de tares congénitales. On pense sa mort prochaine et Louis XIV, comme l’empereur Léopold à Vienne, se prépare à se partager son héritage. Enfin l’ambitieux roi de France projette déjà sa prochaine guerre, celle qui le verra envahir les Provinces-Unies (Pays-Bas actuels)…

La Guerre de Dévolution a achevé de convaincre de nombreuses cours européennes que le Royaume de France possédait des visées hégémoniques sur le continent. Ainsi en janvier 1668, la Suède, les Provinces-Unies et l’Angleterre se sont alliées pour freiner l’expansion française aux Pays-Bas espagnols. Louis XIV sait que cette coalition tient pour beaucoup à l’activisme des néerlandais (et surtout à celui du futur stathouder Guillaume d’Orange). Les marchands hollandais (les Pays-Bas sont à l’époque la première puissance commerciale d’Europe) redoutent la présence française au sud de leurs frontières et prennent ombrage des prétentions coloniales et navales de Colbert.

Néanmoins ce dernier est opposé à tout conflit avec les Provinces-Unies, estimant qu’il faudrait d’abord renforcer l’économie nationale. D’autres ministres du Roi-Soleil pensent eux qu’une guerre en Hollande ne cadre pas avec le grand projet géopolitique d’alors : à savoir le démembrement de l’empire Espagnol. Mais Louis XIV, frustré par le résultat mitigé de la guerre de Dévolution et conforté par l’optimisme de Turenne et Louvois finit par se décider pour l’épreuve de force. Il faut dire qu’il a alors remporté un beau succès diplomatique en retournant le roi d’Angleterre Charles II contre les Hollandais, ce à grand renfort de subsides.

Le 22 mars 1672 la flotte anglaise attaque un convoi hollandais au large de l’Ile de White, le 6 avril suivant la France déclare la guerre aux Provinces-Unies. L’offensive qui aurait du être un jeu d’enfant, se révèle bien vite un casse tête pour les Français. Certes les places ennemies tombent les unes après les autres, mais le 20 juin les néerlandais rompent leurs écluses et provoquent l’inondation du pays.

Les troupes françaises s’embourbent dans une campagne harassante, faisant face à une résistance acharnée menée par Guillaume d’Orange, le nouveau stathouder. Peu après l’empereur Habsbourg décide de se joindre au combat contre les Français et entraine à sa suite le Brandebourg. Les troupes françaises sont alors contraintes de reculer et d’adopter une posture plus défensive. L’année suivante l’Espagne se rallie à la Grande Alliance de La Haye. De locale, la guerre est devenue européenne…elle va durer encore 5 longues années.

Face à une coalition d’ampleur inédite, les forces françaises vont offrir une prestation plus qu’honorable et ce sur tous les fronts, à terre comme en mer. Le conflit est acharné, cruel même et les troupes françaises commettront de nombreuses exactions en Hollande mais aussi au Palatinat.

Sur le pan intérieur, la situation se dégrade peu à peu. Les excédents financiers du début du règne ne sont plus possibles et Colbert se voit contraint de recourir à des acrobaties financières que n’aurait pas renié Fouquet…La pression fiscale qui en résulte conjuguée à la hausse du coût des produits de première nécessité vont provoquer plusieurs révoltes populaires principalement en 1674-1675.

Louis XIV malgré sa volonté d’obtenir un terme favorable à cette guerre accepte des pourparlers lorsque l’Angleterre finit par se rapprocher des Hollandais. Ces négociations initiées dés 1677 seront d’une grande complexité au vu du nombre de belligérants impliqués. Elles sont de plus menées en parallèle avec les offensives françaises du début de 1678, à l’occasion desquelles les Pays-Bas espagnols sont partiellement conquis. Avec les troupes françaises devant Anvers, les Provinces-Unies sont à la merci de Louis XIV. Ce dernier entame donc la phase finale des négociations en position de force.

Louis le Grand

Le traité de Nimègue (août 1678) qui en résulte vaudra au Roi de Force son surnom de « Louis le Grand ». Il peut en effet apparaitre alors comme le grand vainqueur de cette guerre, une manière d’arbitre de l’Europe. La France qui a su défaire une coalition imposante obtient des Provinces-Unies qu’elles autorisent le culte catholique et de l’Espagne : la Franche-Comté, le Cambrésis, une partie du Hainaut et la partie de l’Artois qui lui manquait. De l’empereur et duc de Lorraine, Paris obtient des concessions et quelques places fortes stratégiques. Les frontières françaises atteignent désormais le Rhin, l‘encerclement du royaume par les Habsbourg est brisé.

Ce triomphe (inespéré au vu de la situation en 1674) ne doit cependant pas masquer les faiblesses de la position française. Le royaume a lourdement souffert du fardeau de la guerre, les finances sont au plus mal. Le conflit a d’autre part condamné à l’échec les tentatives d’expansion commerciale et coloniale voulues par Colbert, tout comme il a empêché la modernisation économique du royaume. Les conséquences à long terme en seront dramatiques.

De plus il faut souligner que les Provinces-Unies ont sauvegardé leur territoire. Guillaume d’Orange dispose toujours d’un redoutable pouvoir de nuisance. Enfin le comportement des troupes françaises a retourné l’opinion de nombreux états allemands contre Louis XIV, désormais décrié comme un despote sanguinaire. Quoi qu’il en soit, en 1678 le Roi Soleil est au zénith d’une gloire pour jamais associée à Versailles…

Plus que beaucoup d’autres entreprises le projet Versaillais est associé au nom de Louis XIV. Il évoque à la fois le raffinement d’une société de cour parvenue à un extrême degré de sophistication mais aussi de sombres intrigues et des dépenses somptuaires qui pesèrent lourdement sur le destin du Royaume. Qu’en était-il en réalité ? Pourquoi Louis décide t-il au cours des années 1670 (la décision fut semble t-il définitivement prise en 1677) de fixer la cour à Versailles ?

Si sa relative méfiance par rapport à l’agitation Parisienne joue un rôle dans cette décision, rappelons-nous les frayeurs de la Fronde, nul doute que pour le Roi Soleil le départ du Louvre est un moyen d’imprimer sa marque dans l’Histoire de France. Passionné d’architecture et d’ordre, voulant plier la nature à sa volonté tout comme les hommes, la transformation d’un modeste relais de chasse en un vaste complexe curial est un acte éminemment politique. A bien des égards il signifie le passage de l’âge baroque, violent et chaotique à l’âge classique, qui se veut raison et unité.

Le Château de Versailles, symbole du règne de Louis XIV

Tout au long du règne, Versailles sera un immense chantier où travailleront jusqu’à 36 000 personnes. Le Roi participe largement à la conduite des travaux et s’entoure des meilleurs artistes de son temps. Ainsi Jules Hardouin-Mansart, chargé de diriger les travaux d'agrandissement et d'embellissement du château de Versailles à partir de 1678, et qui fut à l'origine de la création de la galerie des Glaces. On estime que la construction de Versailles représente, l’équivalent de 3 à 4% des dépenses annuelles de l’Etat, ce qui est à la fois considérable mais moins ruineux que ce que l’on a pu affirmer. Sans compter que ces dépenses constituent un investissement politique précieux.

Si Versailles va permettre de fixer la grande aristocratie au sein d’un système où le Roi exerce un contrôle renforcé, c’est aussi un moyen de promouvoir l’excellence de l’art et de la culture française dans l’Europe tout entière. Ainsi la cour Versaillaise devient-elle rapidement la grande référence pour les souverains Européens, qui n’auront de cesse de s’en inspirer.

Au sein de cette nouvelle cour, Louis incarne largement sa propre idée de la monarchie. La cour du Louvre des années 1660-1670, rappelait encore à bien des égards celle de Louis XIII. Il ne faut pas oublier non plus qu’elle restait aussi tributaire des fréquents voyages du Roi, tout comme les ministères. A Versailles l’ordre s’impose selon les conceptions mécanistes de l’époque. Tout gravite autour du Roi, astre et repère des courtisans. Louis XIV va mettre en scène sa vie, comme peu de souverains avant lui, avec un sens inné du spectacle. Un cérémonial élaboré rythme sa journée, qu’il s’agisse de son lever (à 7 heures 30 chaque jour), sa toilette, ses besoins naturels (accompagner le Roi lorsqu’il est à la chaise percée est un insigne honneur !), ses repas ou son coucher.

A Versailles, la principale préoccupation des courtisans reste l’étiquette et les nombreux conflits d’égo qu’elle peut entrainer. Louis saura en user avec un art consommé pour maintenir la noblesse dans un état de tension et de dépendance permanente. Poussés à tenir leur rang, les courtisans bien vite endettés, représentent d’autant moins une menace que leur présence à Versailles affaiblit leur influence en Province. C’est ainsi qu’à l’instar de nombreux auteurs l’on peut parler de véritable ‘domestication de la noblesse’. Noblesse qui ne justifie plus son rang et ses privilèges que par le service du Roi, à la cour ou sur les champs de bataille.

Néanmoins le système Versaillais, dont le maintien exige de constants efforts de la part du Roi, connait ses côtés sombres. Un tel rassemblement de puissants, aiguillonnés par la jalousie et la constante recherche de la faveur du Roi ne peut que devenir un lieu d’intrigues. Ainsi le scandale de l’affaire des Poisons (1679-1680), qui implique de très hauts personnages (comme la duchesse de Bouillon) rappelle que la vie du Roi et celle de ses proches reste à la merci de complots. Complots en partie motivés et favorisés par la vie sentimentale agitée de Louis.

Marié à la sage et prude Marie-Thérèse, Louis en a eu six-enfants dont un seul parviendra à l’âge adulte : Louis de France dit le Grand Dauphin. Le Roi ne se satisfait pas de cette relation conjugale terne et entretient diverses amours (les tentations ne manquent pas) adultères. On retiendra notamment parmi ses maitresses, sa belle sœur Henriette d’Angleterre ou encore la délicieuse Louise de la Vallière (qui lui fera cinq ou six enfants), mais surtout Madame de Montespan et Madame de Maintenon.

Madame de Montespan fit irruption dans la vie de Louis au cours de l’année 1666. Cette marquise ravissante dotée d’un esprit vif, fut pour beaucoup dans la prise de confiance en soi d’un Roi jusque là encore gauche et mal à l’aise avec les femmes. Odieuse avec ses rivales et bien décidée à conserver le Roi pour elle, la Marquise de Montespan donnera à Louis quatre enfants qui parviendront à l’âge adulte. Parmi eux, ses deux fils fils (le Duc du Maine et le Comte de Toulouse) joueront un rôle politique important. La relation passionnée et sensuelle qui unissait Louis et Mme de Montespan, est à certains égards révélatrice de l’éloignement du Roi par rapport à la religion. Malgré les sermons de Bossuet et le conformisme catholique du temps, Louis parvenu à la quarantaine restait l’esclave de ses sens.

Ce fut son dernier et grand amour qui le ramena à la Foi, ce qui ne fut pas sans conséquences politiques. Pour élever ses enfants, la Marquise de Montespan avait porté son choix sur Françoise d’Aubigné, veuve de Scarron un poète libertin. Intelligente et pieuse, sans pourtant renoncer aux plaisirs de l’amour, la veuve Scarron s’était fait remarquer pour son bons sens et son esprit. Sa fonction d’éducatrice des bâtards royaux lui permit de rencontrer le Roi. Ce dernier tomba progressivement sous le charme de celle qu’il fit marquise de Maintenon. Au-delà de la relation charnelle qui va les unir, existe entre eux une grande complicité intellectuelle, Françoise étant à même d’être une confidente compréhensive mais ferme pour le Roi.

Elle jouera ainsi un rôle de conseillère officieuse et ne sera pas pour rien dans le rapprochement du Roi avec les cercles dévots. Un retour à la foi, que marquera leur union secrète après la mort de la Reine et dont on ignore encore la date exacte (1683 ou 1688 ?).

De la révocation de l’Edit de Nantes à la Succession d’Espagne

Egaré dans le péché (selon les conceptions du temps) jusqu’au début des années 1680, Louis revenu à une pratique plus régulière de la religion catholique va se rapprocher peu à peu des options du parti dévot. Il ne faut cependant pas simplement y voir, l’acte d’un homme vieillissant (et à la santé de plus en plus fragile) mais aussi la décision longuement réfléchie d’un Roi qui ne cesse de repenser le rôle de la France en Europe. Les années 1680 sont celles de l’affirmation d’un bloc Protestant (Provinces-Unies puis Angleterre) rival de Paris, mais aussi d’une opposition renouvelée avec les Habsbourg dans la perspective de la succession d’Espagne.

Louis XIV a pour intérêt d’incarner le renouveau catholique afin de légitimer ses entreprises internationales. On le sait cela se traduira notamment, par ce que l’on cite souvent comme l’une des plus grandes fautes de son règne : la Révocation de l’Edit de Nantes. Cette décision est le résultat d’un long processus entamé sous le règne précédent et qui vise à mettre fin à l’exception religieuse française. En effet la France est l’un des très rares états d’Europe où cohabitent officiellement deux religions. Une situation mal vécue par Louis qui y voit une entrave à l’unité du Royaume et un danger politique potentiel. En effet il n’est pas sans ignorer que les rivaux protestants de la France (et au premier chef Guillaume d’Orange) répandent leur propagande au sein des milieux huguenots et y comptent un certain nombre d’alliés.

Louis entend parvenir à la fin du protestantisme dans son royaume, par la contrainte et le prosélytisme. Les grands nobles protestants sont poussés à la conversion, les huguenots les plus modestes se voient forcés d’héberger des soldats, ce qui donnera lieu aux terribles dragonnades. En 1685 l’ultime pas est franchi, lorsque l’Edit de Fontainebleau est proclamé. La Religion Prétendue Réformée (RPR) est interdite, le Royaume redevient un état où un seul culte est autorisé : le culte catholique.

Si un certain nombre de protestants de convertissent, de nombreux autres vont fuir la France et iront grossir les rangs des ennemis du Roi-Soleil, tant en Angleterre, qu’aux Pays-Bas et en Prusse. La France y perd peut être 200 000 sujets, dont de nombreux artisans et bourgeois réputés. Elle y gagne cependant un grand crédit auprès des puissances catholiques. L’Edit de Fontainebleau constituera d’ailleurs l’une des mesures les plus populaires du règne du Roi-Soleil et sera accueillie par un concert de louanges et de festivités. L’esprit de tolérance des Lumières était encore loin…

Les années 1680 marquées par la gloire Versaillaise et l’affirmation de l’unité religieuse du Royaume, sont aussi celles d’une politique extérieure agressive qui provoque un nouveau conflit européen. A partir de 1678, Louis (trop) sûr de sa force après la Paix de Nimègue tente d’agrandir son royaume en prenant parti du flou juridique institué par les divers traités européens antérieurs. Par un mélange subtil d’artifices juridiques (les fameuses Chambres de Réunion), d’achat des faveurs de Princes étrangers et de coups de force, le Roi-Soleil met la main sur divers territoires en Alsace, en Lorraine puis aux Pays-Bas Espagnols.

Devant cet expansionnisme à peine voilé se constitue une ligue défensive, la Ligue d’Augsbourg qui finir par réunir : les Provinces-Unies (Pays Bas actuels), la Suède, l’Espagne, le Brandebourg (futur royaume de Prusse), la Bavière, la Saxe mais aussi l’Angleterre et l’Autriche… Louis qui n’a pas su convaincre de la légitimité de ses revendications, se retrouve donc face à une alliance réunissant l’essentiel des puissances d’Europe. Le conflit qui va en résulter durera neuf ans (1688-1697).

Cette guerre de Neuf-Ans, constitue une épreuve terrible pour le royaume de France mais aussi un test pour la solidité du régime mis en place par Louis XIV. La France qui bénéficie de revenus importants, d’infrastructures développées et d’une unité de direction parvient à se mesurer une fois de plus à une coalition paneuropéenne. L’armée crée par Louvois, la Marine rêvée par Colbert et ce malgré certains revers parviennent globalement à prendre la main sur leurs adversaires.

L’empreinte du Roi sur les opérations, tout comme sur les diverses négociations est plus forte que jamais après 1691. Cette année voit en effet avec la mort de Louvois la fin du système ministériel initié depuis la chute de Fouquet. Jamais plus la France de Louis XIV ne connaitra de ministre disposant d’une vaste clientèle aux ordres.

1691 bien plus que 1661 représente l’avènement de la monarchie absolue. A 53 ans Louis doté d’une solide expérience, plus Roi-Soleil que jamais se consacre à sa tâche avec une passion étonnante. Chaque ministre rend compte de la moindre de ces décisions à Louis, qui d’ailleurs entretient avec habileté un flou artistique sur leurs attributions et compétences respectives. Aux clientèles ministérielles se substitue une monarchie ‘administrative’ qui contribuera largement à l’évolution politique ultérieure de la France. Néanmoins cette concentration des pouvoirs ne sera pas sans conséquences néfastes. Louis désormais entouré de courtisans, s’isole peu à peu dans un arbitraire royal qui le coupe des réalités du terrain.

Or pour la France des années 1690, celles-ci sont terribles. Les aléas climatiques de l’époque (le petit âge glaciaire, décrit par Emmanuel Le Roy Ladurie) ont des effets catastrophiques sur l’activité agricole. Aux famines qui en résultent, viennent s’ajouter les désordres politiques et les révoltes entrainés par la pression fiscale. Entre 1693 et 1694 la situation tourne au drame national et l’on estime le nombre de victimes à plus d’un million (sur 22 millions de sujets). Cette crise entraine l’émergence d’un mouvement diffus d’opposition à l’absolutisme royal, qui trouvera finalement à s’exprimer à la mort du Roi et au début de la Régence de Philippe d’Orléans.

Dans cette atmosphère de contestation, qu’alimente des débats religieux intenses (problématique du Jansénisme, mais aussi engouement pour le quiétisme) le Roi s’il continue son action réformatrice doit cependant renoncer à certains projets. Ainsi celui d’une refonte du système fiscal (en partie inspiré des réflexions de Vauban) n’aboutira jamais, avec de graves conséquences à long-terme pour l’avenir du Royaume. D’autre part Louis désireux de ménager les cercles Ultramontains (c'est-à-dire partisan du Pape contre les velléités d’autonomie de l’Eglise de France) fini par verser dans une orthodoxie religieuse répressive.

En 1697 lorsque la guerre de neuf ans prend fin par le Traité de Ryswick, le royaume de France apparait une fois de plus comme victorieux. Louis XIV se voit reconnaitre l’annexion de l’essentiel de l’Alsace ainsi que St Domingue. Néanmoins ce n’est là qu’une suspension d’armes, tous les regards étant tournés vers Madrid. Le Roi Charles II d’Espagne, que Louis a souhaité ménager en lui rendant les Pays-Bas Espagnols qu’il occupait, prépare alors sa succession. Cette dernière pourrait bien décider de l’avenir de l’Europe…

Le crépuscule du Roi-Soleil

Voilà prés de 35 ans que les principales puissances du continent attendent la mort du Roi « ensorcelé » (El Hechizado, c’est ainsi que l’on surnommait Charles II en raison de ses nombreuses infirmités)Charles II qui n’a jamais eu d’enfant est à la tête d’un immense empire, 23 couronnes, des possessions sur 4 continents…

La cour de Madrid grouille d’agents étrangers qui essaient de convaincre Charles et ses conseillers de rédiger un testament favorable à leurs souverains. Le Roi exsangue est sous l’influence de deux grands partis. Le plus puissant est certainement celui qui représente les intérêts de son cousin de Vienne, l’Empereur Léopold 1er. Face à cette camarilla pro Autrichienne, s’est constitué un parti pro Français qui après la paix de Ryswick apparait de plus en plus puissant. Charles II craint en effet qu’à sa mort son empire soit dépecé entre différentes puissances (et d’ailleurs divers accords de partage seront signés, mais jamais respectés) ce qui signifierait à terme la ruine de l’Espagne.

Le Roi ‘ensorcelé’ cherche donc à confier son héritage à un état suffisamment puissant pour en maintenir l’unité. Il finit par lui apparaitre que ce dernier ne peut être que la France, un choix qui lui a d’ailleurs été recommandé par le Pape en personne. Le 2 octobre 1700, Charles II mourant rédige un ultime testament qui fait de Philippe d’Anjou son légataire universel. Philippe d’Anjou n’est autre que le deuxième fils de Louis de France, le Grand Dauphin. Si Louis XIV accepte le testament, la maison de France montera donc sur le trône d’Espagne. Ce serait dépasser là, les rêves les plus fous de ses prédécesseurs Bourbon. Mais ce serait aussi mécontenter toutes les autres grandes puissances européennes et risquer une nouvelle guerre continentale.

Lorsque la nouvelle de la mort de Charles II parvient à la cour de Louis XIV le 9 novembre 1700, ce dernier est pleinement conscient de l’enjeu. Il sait que la France ne s’est toujours pas remise des guerres précédentes et que malgré son rapprochement avec le Pape, sa cause reste perçue comme illégitime à l’étranger. Après une longue réflexion, Louis prend la décision d’accepter le testament. Par un de ses coups de théâtre dont il fut si coutumier, il convoque son petit-fils à son lever et le présente aux courtisans avec ses simples mots : « Messieurs, voilà le Roi d’Espagne ! ».

Dans les mois qui suivent Philippe d’Anjou, devenu Philippe V d’Espagne va prendre possession de son nouveau royaume. Il est assisté dans sa tâche par un entourage français, largement influencé par Versailles. Cette véritable révolution diplomatique, qui permet à la France de tirer profit des richesses inouïes de l’Empire Espagnol devait conduire une fois de plus l’Europe au conflit. Après diverses tractations sans lendemain, l’Angleterre, les Provinces-Unies et l’Empereur déclarent la guerre à la France le 15 mai 1702.

Ces trois puissances sont bientôt rejointes par divers princes allemands (dont le Roi en Prusse) mais aussi par le Danemark. Financièrement les opérations sont assurées par une Angleterre en pleine expansion économique. Sur le plan politique la coalition anti-française est animée par trois personnalités exceptionnelles : le Prince Eugène de Savoie Carignan brillant général des armées autrichiennes, Heinsius l’avisé Grand pensionnaire de Hollande et John Churchill Duc de Marlborough arriviste génial et sans scrupules, mari de la favorite de la reine Anne d’Angleterre.

Face à triumvirat d’exception, le sort de l’alliance Franco-espagnole (à laquelle s’est greffée la Bavière, Cologne et une Savoie peu fiable) repose sur les épaules d’un Louis XIV sur le déclin. Le Roi Soleil est en effet entré dans une vieillesse douloureuse, marquée par la maladie et le poids d’une charge de plus en plus écrasante. Dans l’épreuve il favorise désormais la fidélité sur la compétence et accorde ainsi sa confiance à des chefs militaires loyaux mais médiocres, au premier chef le maréchal de Villeroy.

A la déclaration de guerre, le Royaume de France peut compter sur une armée d’environ 250 000 hommes et d’une marine considérable. Néanmoins face à elle ses ennemis accomplissent un effort militaire sans précédent : 100 000 hommes pour l’Empereur, 75 000 pour l’Angleterre, plus de 100 000 pour les Provinces Unies. Si la France a pour elle d’occuper une situation stratégique centrale, ses rivaux peuvent aisément la forcer à des efforts divergents. D’autre part la centralisation du système de commandement Français, où tout doit passer devant le Roi, prive les armées franco-espagnoles de la réactivité de leurs ennemies.

La Guerre de Succession d’Espagne, par son ampleur, sa durée et l’étendue de ses opérations (en Europe, mais aussi aux Amériques) préfigure les conflits mondiaux. Elle se caractérise aussi par une mobilisation des opinions publiques, à grand coup de propagande et de pamphlets. Elle participe ainsi de la longue maturation des consciences nationales qui bouleverseront l’Europe par la suite.

Les premières années sont à l’avantage de la France qui conserve une certaine initiative stratégique. L’Empereur qui doit affronter une révolte Hongroise soutenue par la France passe même très prés de la catastrophe en 1703. Néanmoins les divergences entre l’électeur de Bavière et le maréchal de Villars permettent aux armées autrichiennes de se ressaisir et de sauver Vienne. Dans les mois qui suivent la défection de la Savoie au profit de l’Empereur amorce un retournement de situation contre la France. Avec la prise de Gibraltar par les anglais en 1704 et la révolte protestante des Camisards, Louis XIV semble avoir définitivement perdu la main.

C’est le début d’une période extrêmement rude pour Louis et son royaume. Aux défaites militaires (Blenheim, Ramillies…) et à l’agitation intérieure viennent s’ajouter une fois de plus la colère de la nature. Le début de 1709 est celui de l’hiver le plus rigoureux du règne, le « Grand Hyver » selon la langue du temps. La Somme, la Seine, la Garonne sont prises dans les glaces tout comme le vieux port de Marseille. Les oiseaux gèlent vivant sur les branches des arbres, on ne coupe plus le pain qu’à la hache…Au dégel succèdent des précipitations records qui achèvent de ruiner les récoltes. Malgré tous les efforts déployés par la couronne, la famine est inévitable et tuera plus de 600 000 français.

La fin de règne

Le Roi isolé dans sa cour de Versailles, cède comme beaucoup au pessimisme. De telles calamités ne sont-elles pas le signe que Dieu désapprouve sa conduite ? Soutenu en ce sens par Madame de Maintenon, Louis se résigne à négocier la paix. Mais voilà les conditions proposées par les coalisées frisent l’insulte. Heinsius demande notamment à Louis XIV de s’engager à chasser par les armes, si besoin est, son petit fils du trône d’Espagne, qui doit revenir à Charles III le nouvel empereur. Faire la guerre à son petit-fils au profit de l’Autriche ? C’est une condition à laquelle Louis ne peut se résigner. La guerre continue…

La guerre continue, mais la France est épuisée et la France a faim. Des émeutes éclatent un peu partout, le Dauphin lui-même manque se faire lyncher par la foule à Paris. On demande la Paix et du Pain. La vindicte populaire n’épargne même plus le roi et son entourage, notamment Madame de Maintenon. Beaucoup hésitent encore à s’attaquer au monarque sacré et préfèrent donc accuser son épouse secrète des pires crimes. D’autres s’en référent à Ravaillac et Brutus, dans des affiches qui rappellent celles que l’on retrouvera en 1792. Louis accuse le coup et congédie Michel Chamillart, le contrôleur général des Finances, qui servira de bouc-émissaire. Pour la première fois un ministre du Roi-Soleil est chassé par la pression extérieure.

La crise politique de 1709 trouve son aboutissement dans l’une des dernières grandes initiatives de Louis et certainement l’une des plus étonnantes. Le 12 juin 1709 le roi adresse au peuple une lettre pour lui expliquer sa politique et les raisons de la poursuite de la guerre. Cet appel au peuple, traduit les limites de l’absolutisme Louis quatorzien. On ne demande plus aux FRANÇAIS (le mot est écrit en majuscules) d’obéir, mais bien de soutenir le Roi, en bons patriotes. Ce texte que Jean-Christian Petifils qualifie de « Churchillien » va connaitre un très large succès. Très largement diffusé, lu jusque sur les champs de bataille, il va contribuer à un sursaut national qui stupéfiera l’Europe.

En 1709 les armées françaises ont du se replier sur le « Pré Carré » et abandonner l’Italie et l’Allemagne. Mais que ce soit au siège de Tournai où à Malplaquet elles font payer chèrement toute avancée aux troupes des coalisés. Face à cette résistance inattendue et les nouveaux sacrifices qu’elle entraine, la coalition commence à se fissurer. A Londres Marlborough entre en disgrâce et l’on commence à dissocier les intérêts du nouveau Royaume-Uni (l’Angleterre et l’Ecosse se sont unies en 1707) de ceux de Vienne. Les Britanniques placent désormais leurs projets coloniaux et commerciaux au dessus de la compétition entre Vienne et Paris. Ils sont prêts à sortir du conflit à condition de renforcer leurs possessions outre-mer. Du côté de l’Empereur on comprend que l’Espagne est définitivement perdue (les partisans des Habsbourg y sont repoussés par les Franco-espagnols). Ten slotte worden alle strijdende partijen geconfronteerd met uitputting van hun financiën en spaargeld. De onderhandelingen worden daarom hervat.

Ze eindigen in 1712-1713 inUtrechts congres. Het resultaat geeft een prominente plaats aan het opkomende concept van machtsverhoudingen (zelfs collectieve veiligheid indien ambitieus). Filips V behoudt de troon van Spanje, maar moet die van Frankrijk afstaan ​​voor zichzelf en zijn nakomelingen. Frankrijk behoudt zijn eerdere veroveringen (Elzas, Franche-Comté, Artois, Roussillon) maar staat Acadia af aan de Engelsen. Wat de keizer betreft, hij zal vervolgens de Spaanse Nederlanden (beveiligd door Nederlandse garnizoenen) en de Milanese heroveren.

Lodewijk XIV verwelkomt dit verdrag met des te meer opluchting, aangezien het lot de afgelopen maanden zwaar op zijn familie is gevallen. In 1711 werd zijn zoon door Pokken getroffen, het jaar daarop zijn kleinzoon en nieuwe erfgenaam: deHertog van Bourgondiëwordt ook weggevaagd door de ziekte. De troonopvolger was toen een tweejarige jongen met een kwetsbare gezondheid: zijn achterkleinzoon, de toekomstige Lodewijk XV. Deze situatie opent de deur naar een hele reeks intriges en samenzweringen die de stabiliteit van het koninkrijk bedreigen.

De Zonnekoning, die zich bewust is van de risico's die dit met zich meebrengt, zal in 1714 in de lijn van opvolging zijn twee klootzakken opnemen: de hertog van Maine en de graaf van Toulouse. Dit is een innovatie die in strijd is met de ongeschreven wetten van het koninkrijk (zeg maarFundamentele wetten) en die weer een golf van protest zal uitlokken. Geconfronteerd met wat wij beschouwen als een ultieme manifestatie van absolutistische willekeur, beramen en spannen we samen om Frankrijk voor te bereiden op een evenwichtige monarchie (door het politieke gewicht van de adel) die een bron van inspiratie zal zijn voor liberale theoretici. uit de 18e eeuw.

Als regent van zijn achterkleinzoon koos de koning zijn neef: Philippe d´Orléans. De man die bekend staat als grillig en libertijn, lijkt a priori dicht bij de partij van de aristocratische anti-absolutistische reactie. Hij kent deze bekwame en hoogopgeleide officier niet goed, weliswaar wisselvallig, maar die zal weten hoe hij het essentiële deel van het politieke erfgoed van de Bourbons moet behouden.

Aldus gerustgesteld over zijn opvolging, zal Lodewijk XIV zijn laatste maanden doorbrengen in een zware atmosfeer die wordt gekenmerkt door het gewicht van opgestapeld verdriet en verdriet. Op 9 augustus 1715 klaagde de Zonnekoning bij zijn doktoren over pijn in zijn linkerbeen. Op de 21ste komen we tot de conclusie dat het wordt aangetast door gangreen. De doktoren erkenden hun hulpeloosheid en op 26 bracht Louis zijn erfgenaam aan zijn bed. Hij vertelt haar deze paar woorden: "Mijn lieve kind, je wordt de grootste koning ter wereld, vergeet nooit de verplichtingen die je aan God verschuldigd bent. Imiteer niet in oorlogen; probeer altijd vrede te bewaren met je buren, om je mensen zoveel mogelijk te ontlasten ... Geconfronteerd met de dood blijft de Zonnekoning helder en steekt hij zijn wroeging niet onder stoelen of banken.

Vastbesloten om van zijn dood een spektakel te maken, zoals hij deed met zijn leven, zal hij ervoor zorgen dat zijn hovelingen getuige zijn van zijn pijn. Immers, zoals hij zegt: "Ze hebben mijn hele leven gevolgd; het is alleen maar eerlijk dat ze me zien uitpraten. 'Zijn laatste zorg zal zijn om vrede te hebben met een God, wiens oordeel hij tot het laatste moment zal vrezen. 1eh September 1715, rond 8.45 uur in de ochtend blies hij zijn laatste adem uit. 72 regeringsjaren zijn net voorbij. Door de nieuwe Frederik Willem I te lereneh van Pruisen verklaart: "Mijne heren,deKing is dood! ". Alles is gezegd ...

De eeuw van Lodewijk XIV

Hoe recht te doen en in een paar regels de resultaten van een effectieve regering van 54 jaar te beoordelen? In 1661 was Frankrijk waarover Lodewijk XIV zou regeren nog steeds een opkomende macht waarvan de grenzen waren overgeleverd aan de omsingeling die het door de Habsburgers werd opgelegd. In 1715 was het de eerste militaire macht in Europa, begiftigd met veilige grenzen en een ongeëvenaard cultureel prestige.

De liefde voor de glorie en de oorlog van de Zonnekoning zal Frankrijk echter de modernisering van zijn economische en financiële structuren hebben gekost, die op langere termijn de overwinning van zijn Britse rivaal zal verzekeren. Verloofd met absolutisme, een te zware last voor een enkele man, zal het Koninkrijk niet in staat zijn geweest om van de sociaaleconomische archaïsmen af ​​te komen die zo zwaar zullen wegen op zijn toekomst.

Ondanks alles zal de soeverein erin zijn geslaagd zich te vestigen als de belichaming van het principe van de eenheid van de natie. Door de domesticatie van een adel, ooit zo turbulent, door de mobilisatie van alle energie voor een enkel doel, zal Lodewijk XIV in de nationale cultuur het idee van een institutioneel gebouw, erfgoed en gemeenschappelijk belang van allen verankerd hebben. Frans.

Zoals hij het zelf zo goed formuleerde: "Ik vertrek, maar de staat zal altijd blijven ... "

Bibliografie

- Lucien Bély, Louis XIV: de grootste koning ter wereld, Gisserot, coll. Geschiedenis, 2005

- Lodewijk XIV. Man and King, biografie van Thierry Sarmant. Tallandier, 2014.

- De eeuw van Lodewijk XIV. Collectief, Tempus 2017.

- Louis XIV, biografie van J.C Petitfils. Tempus, 2018.


Video: 1792 French 2 Sols - Louis XVI!